RABB
Árni
Bergmann:
Það sem augað nemur
skapar hugarhljóm...
Listferill Steinunnar Marteinsdóttur
Listar Steinunnar Marteinsdóttur er fyrst getið í pistli sem
Málfríður Einarsdóttir rithöfundur skrifaði í Þjóðviljann um sýningu
á verkum nemenda og kennara í Handíða- og Myndlistaskólanum árið
1957. Málfríður bölsótast yfir yfirmáta ljótleika í Reykjavík,
ljótum kvikmyndum, húsum, dagblöðum, ljótum kirkjum húsgögnum og því
“billega dóti” sem menn hafa í kringum sig til heimilisprýði og ætti
að fara beint á öskuhauga eða vera sökkt í sjó. Svo fagnar Málfríður
því að verkin á sýningunni séu stór huggun og liðsauki í baráttunni
við ljótleikann og tekur dæmi af skissu að gulri skál eftir
Steinunni og segir: “á þeirri skál óx einn dropi úr hinu óendanlega
dropatali eilífðarinnar, varðaður þverrákum tímans”1).
Þessi
umsögn má heita góður spádómur um list Steinunnar og hlutverk hennar
í samtímanum. Hún átti eftir að gera skálar margar og aðra gripi sem
urðu fljótt annað og meira en nytjahlutir og kölluðust á við
“dropatal eilífðarinnar”. Og hún átti mikilsverðan þátt í því starfi
sem vann gegn ofríki smekklausrar ef ekki ljótrar “gjafavöru,” sem
svo var kölluð, með því að skapa leirlist sem sótti í krafti
frumleika og fágaðrar formgleði fram til aðildar og réttar í
íslenskri menningu - síðar meir við hlið glerlistar, veflistar og
annarra áður vanmetinna greina myndrænnar sköpunar.
Steinunn Marteinsdóttir fæddist í
Reykjavík 1936 í húsi afa síns Bjarna Sæmundssonar náttúrufræðings.
Móðir hennar, Kristín Bjarnadóttur, kenndi á píanó, faðir hennar
Marteinn Guðmundsson starfaði sem myndskeri og myndhöggvari - og
gerði reyndar mjög fallega höggmynd af Steinunni barnungri. Marteinn
var frá Merkinesi í Höfnum og þar dvaldi fjölskyldan einatt á
sumrin, þar vann Steinunn ung við rófnarækt og í frystihúsi. Föður
sinn missti Steinunn fimmtán ára. Eftir stúdentspróf var hún einn
vetur í Handíða- og Myndlistaskólanum en hélt síðan með manni sínum
Sverri Haraldssyni listmálara til Berlínar og var þar við nám á
árunum 1957-1960 við Hochschule für Bildende Künste. Hún ætlaði í
fyrstu að læra allt mögulegt - en kaus svo að efla sig til dáða á
keramikdeild skólans. Leggja stund á einhverja elstu list heimsins,
sem fyrir meira en fjögur þúsund árum skapaði keröld og könnur í
Grikklandi og öðrum Miðjarðarhafslöndum sem ekki hafa úr gildi
fallið síðan vegna fágaðs samspils gagnsemi og fegurðar sem í þeim
birtist.
Þessi forna list átti þá svo skamma sögu á Íslandi að menn vissu
varla af henni. Guðmundur frá Miðdal hafði gerst brautryðjandi í
greininni, Gestur Þorgrímsson og Sigrún Guðjónsdóttir og fleiri
höfðu lagt margt gott til mála með Laugarnesleir, verkstæði sem
byrjaði 1948 og starfaði um nokkurra ára skeið. Ragnar Kjartansson
stofnaði síðan leirmunagerðina Glit og þangað réðist Steinunn til
starfa þegar hún kom heim frá Berlín; fóru verk þeirra Steinunnar á
sýningu í Smithsoniansafninu í Washington 1961 og var vel tekið.
Steinunn rak svo eigið verkstæði á árunum 1961-66. Hún talar um það
í viðtali frá þeim árum, að hún búi til hluti sem hún reyni að gefa
gildi umfram nytjahlutverk þeirra. Hún vill einnig að keramik sín
“hvíli fólk frá þessari óskaplegu fjöldaframleiðslu sem er allt í
kringum okkur ”2). Steinunn tók síðar
fram, að hún hafi stundum orðið þreytt á að framleiða á markað, það
sem selst best er ekki alltaf það sem mann langar til að gera, segir
hún 3) - og það er sem hún óttist að list hennar verði að bráð
endurtekningunni sem markaðseftirspurnin ýtir eftir. Nema hvað:
Steinunn hættir sínum rekstri um hríð og fæst á árunum 1967-73 mest
við að kenna keramik á námskeiðum. Síðan þá hefur hún oft haldið
uppi kennslu í lengri og skemmri tíma.
Árið 1969
höfðu þau Sverrir Haraldsson keypt Hulduhóla í Mosfellsveit og komið
þar upp vinnustofum í endurbyggðri hlöðu og fjósi. Þar vinnur
Steinunn að nýjum verkum og safnar til mikillar sýningar sem haldin
var á Kjarvalsstöðum 1975 - og markaði tímamót á hennar ferli og í
sögu íslenskrar leirlistar.
Þetta var stór sýning - gripirnir fleiri en 400, aðsókn mjög mikil
og öll athygli eftir því. Enda gaf hér á að líta. Víst voru hér
hefðbundnir nytjahlutir, stórir og smáir, t.d. skálar á borð, bollar
að drekka úr, meira að segja eggjabikarar. En þegar á heildina er
litið stefndi listakonan af einbeitni og frjálsu hugviti burt frá
nytjagildinu. Einn gagnrýnandinn sagði það bjarga nytjahlutunum frá
því að verða “offínir dauðir skrauthlutir” að beitt væri “leikandi
léttri kímni” í notkun ýmissa aukaforma á þeim
4). Í stærri verkum var sótt enn lengra frá skál og vasa til
“frjálsrar ummyndunar sýnilegra forma” 5). Og þessi sýnilegu form
voru sótt til náttúru landsins. Á sýningarborðum stóðu stórir vasar
úr brenndum leir, en þeir voru um leið skáldskapur ortur um
klettabelti Esjunnar með snjó í giljum og um hvítan koll
Snæfellsjökuls sem leikur við himin sjálfan eða þá að leikið var á
strengi fossins Glyms í Hvalfirði. Hin ævaforna leirlist var gengin
í fagurt og frjósamt samband við fjöll og önnur undur, nálæg, traust
og um leið síbreytileg. Ísland er svo keramískt, sagði Steinunn - og
það hefur hún staðið við síðan með margvíslegri tjáningu á þeim
áhirfum sem birtast í jöklastefjum hennar og Esjustefjum og kannski
í krukkum sem líkjast “því andartaks formi sem myndast þegar
leirhverinn ropar”6). Eða þá - og svo varð í vaxandi mæli síðar meir
- að verk hennar sögðu með öllu skilið við form vasa og skálar og
urðu rismyndir á vegg, sumar mjög stórar eins og t.d. steinblómin
dularfullu á fyrrum Pósthúsi í Ármúlanum.
Gagnrýnendur voru nokkuð beggja lands um þessi nýmæli: að flytja
landslagsáhrif inn í keramík. Þeir fóru þá og síðar, t.d. þegar kom
að næstu einkasýningum Steinunnar á Kjarvalsstöðum (1981 og 1984)
með drjúgt lof um persónulegan stíl listakonunnar, um “yndisþokka
upprunaleikans”7) og um “ljóðræn og
tilfinningarík verk.” 8) En um leið mátti oftar en ekki heyra vissa
fyrirvara eins og gagnrýnendur gætu ekki sætt sig við að verk úr
leir gerðust myndlist á næsta bæ við málverk og skúlptúr og teldu
farsælast að leirskáld eins og Steinunn Marteinsdóttir legði mest
stund á hreinræktun á formum, litbrigðum og áferð nytjahluta. Og
stillti sig þá um að vísa með augljósum hætti í fjall og foss, fugl
og blóm - eða þá hendur og andlit mannsins.
En einmitt
í þriðju Kjarvalsstaðasýningunni (1984) sem mest var unnin í hvítan
postulínsleir gerast hin mennsku form áberandi. Þar mátti einatt sjá
hendur sem teygja sig hver til annarar í þrá eftir samfundum, eða þá
að mjúkum höndum er farið um andlit og brjóst eins og samúðin hafi
þrátt fyrir allt sigrað í hörðum heimi og hamingjan geti flætt frá
manni til manns.
Á þessum árum fer mörgum sögum af samsýningum með öðru listafólki,
ekki síst konum, bæði hér heima og erlendis. Um eina slíka segir
Steinunn í viðtali: “Við viljum gjarna auka hróður keramíkur sem
listgreinar” 9) - og það er einmitt að
gerast hröðum skrefum sem og í ýmsum greinum öðrum. Góður hópur
listamanna er með verkum sínum að vinna að því að lyfta keramik,
gleri, vefnaði í virðingarstiga fegurðarinnar og þar með þrengja að
smekkleysum, undanrennu og vanhugsun í umhverfi okkar. Steinunn er
mjög áberandi í þessum flokki enda oft til hennar vitnað - hún tekur
líka að sér ýmisleg stærri verkefni, veggi í pósthúsi, vínbúð,
bankaútibúi, verk hennar prýða líka ráðhús í borgum og kirkjur.
Frá og með
árinu 1991 hefur Steinunn einkum sýnt á Hulduhólum, bæði með öðrum
listamönnum og ein. Á þeim rúma áratug sem síðan er liðinn gætir
margra nýmæla - en það sem einkum einkennir þessi ár er það, að
Steinunn snýr sér í vaxandi mæli að teikningum og málverki og kemur
þá á merkilegri samvirkni pensilfara, krítardrátta og leirbrennslu.
Hún gerir hlé á leirvinnu og finnst sem hún sé orðin frjáls sem
fuglinn þegar hún er laus við þær hömlur sem ofninn setur henni - en
síðan útfærir hún gjarna hugmyndir úr málverkinu í leir eða öfugt -
og eitt verk fæðir af sér annað. Stundum eru myndefnin undur sem
listakonan finnur á botni tjarnar, stundum lognblíða á kyrrum sjó
með útsýni til óendanleikans, á einni sýningu fer mest fyrir spóa og
lóu í fögnuði vorsins og er músík fuglsins gerð sýnileg í titringi
forma sem stækka hann og margfalda með kátum hætti. Á yngstu
málverkum er sjaldan litið til fjalla en þeim mun meiri virðingu
sýnir listakonan hógværum gróðri móa og lækjarbakka sem stundum eru
sumarvonargrænir, stundum rökkurdimmurauðir. Og ef til vill hafa
jarðarformin umbreyst í lifandi verur, geirvörtur sprottið á þúfum í
örlátri bjartsýni eða augu opnast um alla móa, full af kvíða - því
kannski á þetta lifandi land á hættu að vera fært í kaf í
framkvæmdahroka mannfólksins. Þessi stef finna sér svo stað í
leirverkum sem fyrr segir - en þar er líka margt annað í eldinum á
seinni árum. Kannski sýnir Steinunn þjóðsögunni sóma með því að búa
til risaborðbúnað handa Hít tröllkonu, þeirri sem fræga veislu hélt
Bárði Snæfellsási. Eða þá að hún tekur upp Esjustefin enn á ný í
afar fáguðum vösum í svörtu og hvítu og kallar þá einu nafni
Fjallrúnir - enda hafa fjallhamrar og gilskorningar raðað sér á þá í
skýrt dregin belti sem á eru letruð ævaforn stórmerki á tungu sem
aldrei verður ráðin en má þó margt láta sér í grun koma um hana.
Dagar okkar byrja kannski í grámósku og deyfð. En, segir Steinunn
Marteinsdóttir á einum stað, tilveran getur skyndilega öðlast annan
hljóm - við svip á andliti, birtu á fjalli, kannski rökkur: “Það sem
augað nemur skapar hugarhljóm, kannski tregafullan eða þá með
gleðileiftrum... Oft þegar eitthvað vekur mér þennan óm langar mig
til að gera mynd, skapa hlut sem er einhvern veginn þrunginn þessum
ómi sem hljómar hið innra með mér og veldur unaði, trega, ótta...”10)
Og nú er
að ganga um þessa yfirlitssýningu á verkum Steinunnar Marteinsdóttur
á fund við þann kraftbirtingaróm sem kallast á við algleymið og
hamingjudrauminn.
-------------------------
Heimildir
1)
Málfríður Einarsdóttir. Rásir dægranna. 1986, bls 223-225
2) Þjóðviljinn 18.12.1965
3 ) Tíminn 30.02.1972.
4) Aðalsteinn Ingólfsson. Vísir 05.04.1975
5) Bragi Ásgeirsson. Morgunblaðið 14.04.1975
6) Guðbergur Bergsson. Helgarpósturinn, nóv. 1984
7) Bragi Ásgeirsson. Morgunblaðið 28.05.1981
8) Gunnar Kvaran. DV. 13.11.1984
9) Þjóðviljinn 29. 01.1980.
10) Vitnað er í sýningarskrá frá árinu 1992 sjá
www.hulduholar.com.
Listin að beisla eldinn
Steinunn Marteinsdóttir fæddist í Reykjavík árið 1936 fyrst fjögurra
systkina. Móðir hennar, Kristín Bjarnadóttir, starfaði sem
bókavörður og píanókennari en faðir hennar, Marteinn Guðmundsson,
var myndhöggvari og útskurðarmeistari. Steinunn hefur því alist upp
í listrænu umhverfi og sautján ára kynnist hún Sverri Haraldssyni
listmálara sem var eiginmaður hennar til tuttugu og fimm ára.
Grunnmenntun sína hlaut hún frá Myndlista- og handíðaskóla Íslands
(1956-1957) en fluttist síðan til Þýskalands og nam við Hochschule
für Bildende Künste (1957-1960) í Berlín. Þegar Steinunn sneri heim
vann hún í eitt ár hjá Ragnari Kjartanssyni við listmunaverksmiðjuna
Glit en stofnaði svo sitt eigið keramikverkstæði á heimili sínu í
Reykjavík. Steinunn hefur því verið sjálfstætt starfandi nánast frá
því að hún lauk námi og lifibrauð hennar hefur byggst á
leirlistinni. Í upphafi ferils síns nýtti hún kunnáttu sína til þess
að eiga fyrir salti í grautinn og framleiddi litla nytjahluti og
smámuni úr steinleir sem hún seldi á almennum markaði. Á þessum árum
var hennar eigin listsköpun aðeins áhugamál sem hún sinnti í
frístundum, en löngunin til að skapa stærri verk bjó með henni. Hún
hóf því að halda leirnámskeið fyrir almenning árið 1967 í stað þess
að framleiða muni og segir það hafa verið henni góður skóli því
henni tókst að leysa ýmis tæknileg vandamál í sambandi við
leirmunagerð á þessum tíma.
[1] Þegar hún flutti með fjölskyldu sinni að Hulduhólum í
Mosfellsbæ árið 1969 hélt hún áfram að kenna á vinnustofu sinni.
Þótt Steinunn hafi í upphafi lítið getað sinnt eigin
listsköpun þá vann hún samt að eigin hugmyndum þegar tími gafst. Hún
byrjaði snemma að taka þátt í samsýningum og aðeins einu ári eftir
að hún lauk listnámi tók hún þátt í sýningu með Ragnari Kjartanssyni
í Smithsonian Instititute í Washington í Bandaríkjunum. Það var hins
vegar ekki fyrr en árið 1975 að hún hélt fyrstu einkasýningu sína að
Kjarvalsstöðum. Hún hafði hætt kennslu 1973 til þess að einbeita sér
að listinni og var búin að vinna fjölda verka sem hún gat sýnt.
Sýningin varð því afar stór, eða um 4-500 munir, sem gerði hana
jafnframt að einni stærstu keramiksýningu sem á þeim tíma hafði
verið sett upp á Kjarvalsstöðum. Sýningin var fjölbreytt þar sem sjá
mátti nytjahluti, veggmyndir, platta og vasa, en hið síðastnefnda
hafði í sumum tilfellum form skúlptúrs. Þótt gagnrýnendum þætti
aðeins of mikið af sýningargripum hrifust þeir samt sem áður af
hæfileikum Steinunnar og sýningin fékk góða dóma.[2]
Þá þegar höfðu gagnrýnendur orð á að hún hefði afar sérstæðan
persónulegan stíl. Frá upphafi hefur innblástur Steinunnar að miklu
leyti komið frá íslenskri náttúru sem hún túlkar á sinn sérstaka
hátt bæði í nytjahlutum og frálsri myndsköpun. Áhrifin koma frá
ólíkum myndum sem náttúran tekur á sig, stundum hafa blóm verið
fyrirmyndir verka en einnig fjöll, jöklar, mosi og fossar. Íslensk
náttúra átti sér litla ef nokkra túlkunarsögu innan leirlistarinnar
og var Steinunn því frumkvöðull á því sviði. Þessu lýsir Bragi
Ásgeirsson svo að á fyrstu sýningu Steinunnar hafi mátt sjá allar
gáttir skapandi þarfar hennar opnast.
Fram kemur mjög greinilega að mínu mati að Steinunn stendur á miklum
tímamótum í viðleitni sinni og að hin látlausu náttúrulegu form, til
að mynda þau er hún nefnir „Stef um Snæfellsjökul“, „Esjustef“ og
svo einkum „Gróður vasar“ vitna um ótvíræða hæfileika listakonunnar
á sviði frjálsrar ummyndunar sýnilegra forma, ásamt öllu því sem hún
mótar samkvæmt frjálsri upplifan úr náttúrunnar ríki.[3]
Steinunn var ein þeirra sem tók þátt í „Líf í leir“ árið 1979, hún
var jafnframt einn stofnenda Leirlistarfélagsins og sat í stjórn
þess í átta ár (1981-1989). Stofnár félagsins hélt hún næstu
einkasýningu sína á Kjarvalsstöðum og hefur því haft í mörg horn að
líta. Hún sýndi mun færri verk en í fyrra skiptið, eða um hundrað,
auk teikninga við ljóð Tómasar Guðmundssonar. Flest verkanna myndu
flokkast undir nytjalist en þarna var hún þó farin að vinna stærri
verk, skúlptúra og lágmyndir en efniviðurinn var að mestu postulín,
steinleir og vikur. Gagnrýnendur voru sammála um að yfirbragð væri
orðið mun fágaðra en áður og fékk sýningin einstaklega jákvæða
gagnrýni
Margt gott mátti með sanni segja um fyrri sýningu Steinunnar, en
þessi sýning tekur af öll tvímæli um mikla hæfileika hennar á þessu
sviði. Gripir hafa fengið yfir sig hinn fágaða svip einfaldleiks og
hnitmiðaðs forms og hafa ríkan yndisþokka upprunaleikans.[4]
Árið 1984 hélt Steinunn aftur einkasýningu á Kjarvalsstöðum en síðan
hafa allar hennar einkasýningar verið haldnar að Hulduhólum.
Steinunn hefur alla tíð verið ötull listamaður og tekið þátt í
fjölda samsýninga þ.á.m. flestum sem Leirlistarfélagið hefur staðið
fyrir. Hún lýsir endurtekið í viðtölum og á heimasíðu sinni hvernig
hún sækir innblástur til náttúrunnar í list sína og má ætla að hluti
af hennar persónulega stíl sé sóttur þaðan. Gagnrýnendur hafa þó
nefnt að sjá megi áhrif frá bæði föður hennar og fyrrum eiginmanni
og aðspurð um áhrif þess síðarnefnda, Sverris Haraldssonar,
viðurkennir hún fúslega að þau séu til staðar.
En ég gerði mér fljótt grein fyrir því að það væri ekki hættulegt
fyrir mig að verða fyrir áhrifum af honum og reyndi ekki að forðast
það. Margir hefðu vafalaust reynt það í minni stöðu, en ég gerði það
ekki, persónuleiki í listum er ekki fólginn í því að verða ekki
fyrir áhrifum. Ég hafði líka orðið fyrir áhrifum af föður mínum á
uppeldisárunum, mér finnst mjög eðlilegt að verða fyrir áhrifum af
því sem stendur manni næst og ekki eðlilegt að flýja undan því, því
ég held að það sé ekki verra fyrir listamenn að mótast í listrænu
umhverfi, en ég hef svo orðið fyrir margs konar
áhrifum annarsstaðar frá.[5]
Það einkennir oft góða listamenn að þeir fylgja sannfæringu sinni og
eru sterkir persónuleikar. Það þarf visst sjálfstæði og sjálfstraust
til þess að viðurkenna áhrif annarra listamanna á listsköpun sína og
trú á að maður hafi, þrátt fyrir það, sinn eigin sérstaka stíl. Það
er hins vegar ljóst að Steinunn hefur alla tíð verið fylgin sjálfri
sér í listinni og haft sína eigin sannfæringu að leiðarljósi þótt
hún hafi fengið t.d. álit eiginmanns síns. Má þar sérstaklega nefna
„skraut“ hennar sem gagnrýnendur hafa í gegnum tíðina nefnt[6]
að geti verið fallegt og hæfilegt en sé að þeirra mati stundum of
mikið. Ætla má að Steinunn hafi ekki verið þessu sammála þar sem hún
segir í viðtali árið 1975 að hún telji konur yfirleitt kunna betur
að meta „dekorativa list“ en hana einkenni viss fínleiki og mýkt sem
séu ekki metin í listum. Hún segir að sér virðist sem eins konar
yfirdrifin karlmennska hafi tröllriðið öllu, karlleg sjónarmið verið
miðlæg og ráðandi þar sem besta hólið snúist iðulega um að eitthvað
sé „sterkt“ eða „kraftalega unnið.“ Hins vegar telji hún þess háttar
myndlist ekkert endilega besta.
Hingað til hef ég ekki rekist á neina algilda kenningu um myndlist,
en kannski er það eins góð kennisetning og hver önnur, að öll mikil
list sé dekorativ. Séu þeir eiginleikar ekki til í myndverki, ef það
er ekki myndrænt og höfðar ekki til manns gegnum augað fellur það um
sjálft sig.[7]
Hún segist jafnframt telja að konur og kvenleg gildi hafi oft ekki
fengið að njóta sín í listum vegna þess að karlleg gildi og sýn hafi
verið ráðandi. Hún slær þó þann varnagla að þó hún telji vera vissan
eðlislægan mun á kynjunum þá sé það að sjálfsögðu ekki algilt.
Steinunn er ein þeirra framsæknu einstaklinga sem flutt
hafa þekkingu til Íslands og óbeint unnið mikið kynningarstarf fyrir
íslenska leirlist með leirmunagerð sinni. Hún færði þannig leirinn
nær almenningi en hefur einnig miðlað þekkingu til hans með
námskeiðum sínum. Listin hefur verið hennar ævistarf, hún hefur
tekið þátt í mörgum erlendum samsýningum og þannig kynnt íslenska
leirlist erlendis. Árið 1991 breytti hún vinnustofu fyrrum
eiginmanns síns að Hulduhólum í sýningarsal þar sem hún hefur
reglulega staðið fyrir einkasýningum og samsýningum. Hún hefur boðið
listafólki í mismunandi greinum innan listaheimsins að sýna saman
þar sem ungu listafólki hefur verið gefinn kostur á að sýna með sér
eldri, virtari og reyndari listamönnum. Ævistarf hennar fram að
þessu ber vitni um fagleg vinnubrögð, hugmyndaauðgi, þrautseigju og
einlægni sem endurspeglast bæði í viðtölum, verkum og á heimasíðu. Á
www.hulduholar.com er að finna mikið af upplýsingum um störf
Steinunnar og hægt er að skoða margar myndir af fallegum verkum
eftir hana. Steinunn Marteinsdóttir er ungu listafólki bæði
innblástur og fyrirmynd sem einstaklingur og listamaður. Þá ekki
síst þeim sem hafa hug á að nema hina tæknilega erfiðu leirlist sem,
eins og Steinunn segir, felst í að reyna að beisla eldinn.[8]
Texti Elísa Jóhannsdóttir, bókmenntafræðingur
Nú er
úti vetrar þraut
Það
er gjarnan yndi mitt að rölta um móa og mela, og í veðurblíðunni
síðasta vor fór ég oft meðfram ám og lækjum og naut þess að sjá líf
færast í náttúruna, hlusta á fuglakvak og sjá lækjarbakka og tún
glóa í fíflum og sóleyjum. Sakir áráttu minnar að skapa myndir þegar
eitthvað snertir mig og hrífur fór ég að vinna þau verk sem ég sýni
núna. Þegar ég er ein að glíma við verk mitt sækja oft að mér stef
og lagstúfar, gjarnan gömul íslensk viðlög og stemmur, er eins og
þau vilji vera með í myndunum. Myndlist verður aldrei að fullu skýrð
með orðum en að einhverju leiti urðu þessar myndir til á þennan
hátt, og sumar þeirra fæddust jafnvel með nöfnum. Nöfnum eins og „Nú
er úti vetrar þraut” – „Þegar spói vellir graut”, og „Sá ég spóa
–Sá ég spóa” – „Bí, bí, bí, bí” o.s.frv. Á síðustu sýningu minni á
undan þessari sóttu á mig nöfn eins og - „Verður ró” – „Um víðan
sjó” – „Vötn og skógar þegja”. Þó fæðast verkin oftar nafnlaus en á
sýningum er einhver krafa um að verkin heiti eitthvað og er stundum
hætta á að nafngiftir geti orðið tilgerðarlegar og oft beinlínis
villandi.
Verk
mín vinn ég í ýmis efni: Olíu, krít, vatnsliti, leir og jafnvel með
tölvu eftir því hverju ég sækist eftir hverju sinni. Ég teikna og
mála og útfæri ef til vill síðan svipaða hugmynd í leirinn eða öfugt
og eitt verk fæðir af sér annað verk. Leirbrennsla er mikið ævintýri
út af fyrir sig og í samtímaleirlist hefur á síðustu árum náðst
frábær árangur í vinnu með ævintýri brennslunnar þar sem reynt er að
beisla tilviljanir frumkraftsins, eldsins, en í leirverkum mínum
hef ég tilhneigingu til að nota tækni þar sem mér finnst hönd mín
ráða meira ferðinni en brennslan. Ég vil fremur reyna að stjórna
ofninum en að láta hann stjórna mér þó að það takist aldrei að fullu
og hið óvænta í brennslunni geti eins vel leitt til góðs eins og til
einhvers ills og vísað veginn inn á nýjar brautir.
Langflest málverkanna á þessari sýningu eru unnin á síðustu tveimur
árum og eru vor og sumarstemmur. Þó sýni ég núna nokkur eldri verk
sem ég hef ekki sýnt áður, verk unnin árið 1987 þegar ég dvaldi í
Kjarvalsstofu í París. Bera þau nöfn eins og „Ákall” og „Þrá”, og
getur hver skilið innihald þeirra verka eftir sínu höfði.
Í
leirverkunum eru einkum þrenns konar þemu sem ég kalla
„Fjallsrúnir”, „Vorstemmur”, og „Að hætti Hítar tröllkonu”, en Hít
sú bjó forðum í Hundahelli í Hítardal og hélt Bárði Snæfellsás fræga
jólaveislu sem segir frá í sögu hans. Sýnishorn af borðbúnaði Hítar
tröllkonu var sýnt á sýningu leirlistafélagsins „Tvískipt” í
Gerðarsafni 2002, þar sem annað þemað átti að vera „borðbúnaður”.
„Fjallsrúnir” fæddust upphaflega við það að horfa á klettabelti
Esjunnar með snjó í giljum og hef ég stundum unnið með þá hugmynd
frá árinu 1984 ásamt jökulstefjum en þær hugmyndir hafa svo þróast í
ýmsar áttir með árunum. „Vorstemmur” eru svo unnar samhliða nýjustu
verkunum.
Sýningu þessa helga ég svo minningu bernskuvinkonu minnar Vilborgar
Harðardóttur sem ég á mikið að þakka og var hvati þess að ég á
miðjum aldri fór að ganga um fjöll og firnindi í góðum hópi. En náin
snerting við náttúru Íslands er einn megin áhrifavaldur listsköpunar
minnar.
STEINUNN
MARTEINSDÓTTIR
Málverk –
Leirverk
Efni listamannsins er óaðskiljanlegur hluti verka hans og mikilsverður
hluti sköpunarferilsins er meðhöndlun hans á efninu sem hann vinnur í
hverju sinni. Hvert efni hefur sína möguleika í tjáningu og sínar
takmarkanir. Að hugsa verk í ákveðið efni er hluti hinnar listrænu
vinnu og skipti listamaðurinn um efni opnast nýjar víddir í tjáningu.
Ef verk er hugsað í leir er brennsluofninn þröskuldur sem stendur á
milli listamanns og verks. Verkið verður endanlega
til í ofninum og eftir brennsluna verður því ekki breytt.
Aðeins með mikilli reynslu nær listamaðurinn valdi á því ferli
sem í ofninum gerist - sem líkist því að koma sér upp sjötta
skilningarvitinu - til þess að geta unnið markvisst listrænt í
leirinn. En aldrei er hægt að komast hjá því að
ofninn ráði ekki að einhverju leiti ferðinni.
Ef
mynd er máluð með litum á pappír eða striga er eini milliliðurinn
milli manns og verks pensillinn eða krítin. Þá skapast allt öðruvísi
glíma. Auðveld á hún aldrei að verða en miklu beinni glíma við verkið
en við leirbrennslu og oft möguleikar á að breyta verkum endalaust.
Fyrir mig opnast ætíð nýjar
víddir í tjáningu þegar ég geri hlé á leirvinnu og tek til við
pensilinn eða krítina og er laus við þær hömlur sem ofninn setur mér.
Má líkja því við að fá vængi og geta kannski flogið, - og er
það ekki frumstæður draumur mannkyns.
Síðan þegar ég tek aftur til
við leirinn nota ég gjarnan hugmyndirnar úr málverkinu og útfæri þær í
leir og taka þær þá stakkaskiptum samkvæmt eðli þess efnis og nýjar
víddir opnast aftur.
Steinunn Marteinsdóttir
Sumarsýning 1992
Úr
sýningarskrá
Í
verkum mínum reyni ég að túlka minn sálaróm með formi, með litum ,
línum og efni. Kannski er dagurinn grár að morgni, ómur hans daufur
og dapur. Skyndilega getur tilveran öðlast annan hljóm. Svipur á
andliti, birta á fjalli, dagrenning, rökkur. Það sem augað nemur
skapar hugarhljóm, kannski tregafullan, eða þá með gleðileiftrum. Ef
til vill eitthvað sem líkist algleymi - dul, snertingu við guðdóm
kannski, kærleika, hamingju.
Oft
þegar eitthvað vekur mér þennan óm langar mig til að gera mynd, skapa
hlut sem er einhvern veginn þrunginn þessum ómi sem hljómar hið innra
með mér og veldur unaði, trega, ótta. Og það verða til form, litir og
línur. Þannig leita ég mannlegra samskipta.
Steinunn Marteinsdóttir.
